“…Từ các websites, các e-mail, các forum, tôi thấy tiếng Việt như đang bốc cháy. Tôi hình dung ra được các "con tim thì sôi máu" đang muốn lên đường ra biên cương đánh giặc Tàu, lấy lại giang sơn, tổ quốc. Các nhà thơ, nhà văn, họa sĩ, xưa nay không muốn dính vào chính trị cũng nhảy vào như là bị ai đó xô mình vào lửa. Họ viết lên những hàng chữ rất xúc động, nghe rất là quen thuộc - của những ngôn từ ái quốc mà người Việt chúng ta cứ lặp lại cả mấy ngàn năm nay cũng đối với một kẻ thù truyền kiếp. Tôi đọc những dòng văn, những bài hiệu triệu yêu nước mà bị rung động lên một cách tự nhiên như là nghe lại một câu hò giã gạo ngày xưa, một bài quốc ca cũ, một hành khúc chiến tranh, hay là sáu câu vọng cổ bình dân ngày trước …”

Nguyên nhân đưa đến sự phẫn nộ đồng loạt này là do quyết định của Trung Quốc ngày 2 tháng Mười Hai, 2007 cho thành lập đơn vị hành chánh cấp huyện Tam Sa gồm ba quần đảo Hoàng Sa, Trung Sa và Trường Sa đặt trực thuộc tỉnh Hải Nam. Trong khi đó suốt từ bao đời nay, Hoàng Sa thuộc thành phố Đà Nẵng và Trường Sa thuộc tỉnh Khánh Hòa, tức đều thuộc chủ quyền quản lý của Việt Nam Cộng Hòa trước đây và CHXHCN Việt Nam bây giờ. Một phẫn nộ khác dữ dội hơn bắt nguồn từ một văn bản ngoại giao được chính Thủ Tướng Phạm Văn Đồng gởi Thủ Tướng Chu An Lai ngày 14 tháng Chín, 1958 mà nhiều quan điểm cho rằng Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa đã công nhận chủ quyền hải phận 12 hải lý của Trung Quốc – tức gián tiếp “bán” Trường Sa và Hoàng Sa.

Nhận định về vấn đề nóng bỏng này Giáo Sư Nguyễn Ngọc Bích ở Virginia cho biết:
•Quyết-định của Trung Cộng lập ra huyện Tam Sa ở Hải Nam là một ý đồ gian manh, biến một vùng biển và hải đảo còn đang trong vòng tranh chấp, không riêng gì (nhưng chủ-yếu là) với VN, thành một sự đã rồi. Làm như vậy, Bắc Kinh không những không tôn trọng “phương cách hành xử” (“code of conduct”) mà chính họ đã thoả thuận với các nước ASEAN cách đây ít năm liên hệ đến các tranh chấp trên biển Nam Hải (còn gọi là Biển Đông). Họ cũng không thèm thương thuyết tay đôi với VN, một nguyên tắc mà chính họ đã đưa ra sau khi bác bỏ thương thuyết đa phương với các nước tranh chấp (Philippines, Brunei, Đài Loan, Malaysia) do sợ thương thuyết đa phương thì TC sẽ lép vế vì chỉ có một phiếu trong sáu phiếu.
•Sở dĩ vậy là vì đứng về mặt pháp lý và lịch sử, mặc dầu phát ngôn nhân Tần Cương của Bắc Kinh nói là họ có đủ bằng chứng cho thấy Trường Sa và Hoàng Sa “thuộc về TC” (nhưng lại không đưa ra được bằng chứng nào), họ rất lo là đứng trước một tòa án vô tư, tỷ như của Liên Hiệp Quốc, thì họ sẽ rất đuối lý. Kết luận của Bắc Kinh, do đó chỉ còn có mỗi một cách là “lấy thịt đè người” và đặt cả thế giới trước sự đã rồi. VN mà có muốn cãi lại thì cũng “để lâu, cứt trâu thành bùn” thôi. Về phản ứng yếu ớt của Hà Nội, ông Bích cho rằng ‘há miệng thì mắc quai” vì “Chính phủ nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà ghi nhận và tán thành bản tuyên bố ngày 4 tháng 9 năm 1958 của chính phủ nước Cộng Hoà Nhân Dân Trung Hoa, quyết định về hải phận của Trung Quốc.” Ông Phạm Văn Đồng đã chính thức bán hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa qua công hàm trên. Ngày 19 tháng 1 năm 1974, hải quân Trung Cộng tính đến chiếm Hoàng Sa. Đề Đốc Hồ Văn Kỳ Thoại đã ra lệnh cho mấy chiến hạm VN chống trả. Trận hải chiến chỉ diễn ra trong có nửa tiếng đồng hồ và một số chiến sĩ VNCH đã hy sinh. Trận hải chiến tuy thua song đã khẳng định chủ quyền VN trên quần đảo. Trong vụ này, Hà Nội đã nín thinh như hột thị, coi như đã đồng ý với hành động xâm lược của Bắc Kinh. Theo lời ông Bích, nếu ngay bây giờ Hà Nội không có khả năng đương đầu về mặt quân sự với Bắc Kinh thì nhiều tiếng nói, vẫn cho là Hà Nội còn có một số biện pháp ngoại giao như: 1. Triệu hồi tức khắc đại sứ của mình ở Bắc Kinh về, đẩy quan hệ ngoại giao xuống cấp thấp hơn để tỏ sự bất bình của mình. 2. Mời đại sứ Trung Cộng ở Hà Nội đến để bầy tỏ sự bất mãn của chính quyền và nhân dân VN với việc làm của Bắc Kinh khi lập ra huyện Tam Sa. 3. Đưa vấn đề ra diễn đàn ASEAN, tranh thủ sự ủng hộ ngoại giao của các nước này trong cuộc tranh chấp với Bắc Kinh. 4. Lợi dụng ngay ghế ngồi thành viên không thường trực trong Hội Đồng Bảo An LHQ mà đưa vấn đề này ra hội đồng, để chứng minh TQ đe doạ không những an ninh trong khu vực mà còn đe doạ cả các đường hải hành huyết mạch đối với Nhật, Đai Hàn, Đài Loan cũng như thế phòng thủ của Mỹ và các đồng minh trong vùng.

Từ Việt Nam , Giáo sư Chung Hoàng Chương thuộc đại học City College of San Francisco bổ xung:
• Có dấu hiệu cho thấy Trung Quốc phản ứng lại Phương Tây kể cả Việt Nam đối với một số vấn đề có liên hệ với họ. Chẳng hạn như cách thức Mỹ và Đức chào đón vị Lạt Ma Tây Tạng như một quốc khách chẳng khác nào xem Tây Tạng là một phần đất riêng rẽ và phải được độc lập và được quốc tế nhìn nhận. Trong cùng lúc sự gần gũi ngày một nhiều hơn giữa Hà Nội và Washington về mặt quân sự cũng làm cho Bắc Kinh nóng mặt. Mặt khác một lượng lớn sản phẩm TQ từ đồ chơi đến thực phẩm gia súc kém chất lượng xuất khẩu sang thị trường Mỹ bị trả về đã làm cho TQ nhức nhối và tìm cách trả đũa. Đầu tiên TQ từ khước không cho chiến hạm Mỹ cặp bến Hồng Kông. Rồi họ tung ra vấn đề Trường Sa để chứng tỏ sức mạnh quân sự và chính trị của họ. Theo tôi Việt Nam hiện có thái độ rất cân nhắc trong vấn đề nóng bỏng này, vừa phải cân bằng quan hệ với Mỹ và với TQ là đồng minh lâu đời hầu tránh một sự đối đầu có thể làm hỏng sự phát triển kinh tế đang có tiến triển tốt.
• Nếu là một chính trị gia, tôi sẽ chọn con đường đàm phán thương thảo để giải quyết vấn đề. TQ đang muốn tạo dựng một bầu không khí thuận lợi trước kỳ thế vận lần đầu tiên được tổ chức tại đất nước họ, do đó tôi nghĩ rằng họ sẽ không có hành động nào khiến thế giới có thể tẩy chay. Theo tôi, với một quốc gia khổng lổ ngay cửa ngõ phía bắc, Việt Nam phải ‘câu giờ” và chọn một hướng đi hết sức thận trọng.

Ông Hoàng Thế Dân, một người thường quan tâm đến tình hình trong nước bày tỏ lòng khâm phục và vinh danh các chiến sĩ Hải Quân thuộc hai chính quyền trước và sau năm 1975 đã anh dũng chống trả quân xâm lược năm 1974 và 1988. Ông viết:
• Sự kiện Tam Sa, thực hư không thành vấn đề. Vấn đề là thanh niên sinh viên trong nước đã đứng lên trước chính sách bá quyền xâm lược của TQ. Những cuộc biểu tình trong và ngoài nước là những chấn động cần thiết nhằm lên án TQ xâm lăng lãnh thổ VN, và lên án Hà Nội bất lực, toa rập, quy phục và làm ngơ. Ông gợi ý phải tẩy chay hàng hóa VN và TQ, đình chỉ gởi tiền bạc về VN, ngưng du lịch VN – TQ; tẩy chay Thế Vận Hội Bắc Kinh 2008, tiếp tục biểu tình khắp nơi.
• Giải thích về thái độ gần như bất động của Hà Nội, ông cho biết: với văn kiện 1958 và 1988 Hà Nội đã buông tay trước áp lực phân chia lãnh hải vùng tranh chấp và từ đó nhắm mắt trước những hành vi chiếm đóng bằng vũ lực của TQ tại hai vị trí chiến lược Hoàng Sa và Trường Sa. Phát ngôn viên nhà nước lên tiếng hời hợt nói một cách chung chung và kêu gọi các cuộc biểu tình tự phát phải chấm dứt nhằm gìn giữ tình hữu nghị giữa hai đảng Cộng Sản với nhau. Ông Dân đặt vấn đề: “Nhượng Bản Giốc, cột mốc biên thùy, lòng chảo Vịnh Bắc Bộ, và bây giờ Hoàng Sa - Trường Sa, đến bao giờ đất nước đủ mạnh để tránh mất mát thêm nữa?”

Sau cùng là góp ý của Luật Sư Nguyễn Hữu Liêm:
• Vấn đề tranh chấp chỉ có thể giải quyết trên bình diện ngoại giao, nhưng chính quyền cũng cần đến quần chúng để làm áp lực. VN cũng cần đi gần với Mỹ để tạo cán cân quân bình quân sự ở Biển Đông. Về phong trào yêu nước tự phát, ông Liêm cho rằng là điều rất đáng hãnh diện. “Đảng Cộng Sản và nhà nước VN cấm biểu tình là điều sai lầm, thất nhân tâm – nếu không nói là khinh thường quần chúng. Chính quyền lo ngại phong trào nhân dân sẽ lớn dậy rồi biến thành một lực lượng chính trị đối lập trong tương lai, nên họ phải dẹp ngay từ đầu, cho dù là chống Trung Quốc,” và ông Liêm tin rằng “Hoàng Sa Trường Sa vẫn còn đang tranh chấp. VN vẫn có cơ sở quân sự và dân sự trên hải đảo này và sẽ không bao giờ nhượng bộ - đồng thời phong trào quân chúng sẽ tạo áp lực nhà nước VN có thái độ cứng rắn hơn với TQ.”
• Trả lời câu hỏi người Việt hải ngoại có thể đóng góp như thế nào, ông cho biết: “Hải ngoại có thể tranh đấu bằng nhiều hình thức như vận động Quốc Hội Hoa Kỳ và chính quyền lên tiếng cho tiếng nói của người Mỹ gốc Việt, biểu tình liên tục trước các cơ sở ngoại giao TQ, tẩy chay hàng hóa và du lịch TQ.” Ông nói tiếp rằng dù chỉ là biểu tượng, nhưng các biện pháp trên sẽ tiếp tục tạo áp lực đáng kể với TQ để họ nhìn lại chính sách bá quyền xưa nay đối với VN và các nước vùng Châu Á.